Dobór papieru ściernego do powierzchni rozstrzygają trzy parametry: rodzaj ziarna dopasowany do twardości materiału, gęstość nasypu dopasowana do jego miękkości oraz zakres gradacji dopasowany do etapu prac. Metal wymaga nasypu zamkniętego, drewno i tworzywa otwartego, a lakier i laminat — wersji wodnej powyżej P400. Sama gradacja do trafnego wyboru nie wystarczy.
Poniżej znajdziesz tabelę zbiorczą dla dziewięciu najczęstszych powierzchni oraz rozwinięcie trzech przypadków, które najczęściej kończą się poprawką: lakieru, laminatu i szpachli.
Spis treści
Decydują trzy niezależne cechy obrabianego materiału: twardość, która wyznacza rodzaj ziarna, podatność na zalepianie ziarna, która wyznacza rodzaj nasypu, oraz wrażliwość na temperaturę, która rozstrzyga między pracą na sucho a na mokro. Gradacja dochodzi jako czwarty parametr i zależy już nie od materiału, lecz od etapu obróbki.
Materiały twarde i sprężyste — stal, żeliwo — obrabia się ziarnem odpornym na nacisk i nasypem zamkniętym. Materiały miękkie i termoplastyczne — aluminium, tworzywa, drewno żywiczne, świeże powłoki malarskie — wymagają nasypu otwartego, bo inaczej zalepiają arkusz w kilkanaście sekund.
Trzecia cecha bywa pomijana: temperatura mięknienia. Tworzywa i lakiery zaczynają się kleić przy tarciu na sucho, dlatego od gradacji P400 wzwyż pracuje się na nich wodą.
Zestawienie obejmuje dziewięć powierzchni, z którymi warsztat styka się najczęściej. Dla każdej podano ziarno, rodzaj nasypu, tryb pracy i zakres gradacji od etapu zgrubnego do wykończeniowego. Wartości to zakresy robocze, a nie pojedyncze wartości — konkretny stopień zależy od wielkości naddatku oraz od stanu powierzchni przed rozpoczęciem pracy.
| Powierzchnia | Ziarno | Nasyp / tryb | Zakres gradacji |
|---|---|---|---|
| Stal węglowa i konstrukcyjna | elektrokorund, cyrkon | zamknięty, sucho | P40–P240 |
| Stal nierdzewna i kwasoodporna | ceramika bez żelaza | zamknięty, sucho | P60–P400 |
| Aluminium | węglik krzemu, elektrokorund | otwarty, sucho | P120–P400 |
| Lakier i powłoki malarskie | węglik krzemu | otwarty / wodny | P240–P2000 |
| Laminat i żelkot | węglik krzemu | wodny | P400–P2000 |
| Szpachla i szpachlówka | elektrokorund | otwarty, sucho | P80–P320 |
| Drewno lite | elektrokorund | otwarty, sucho | P60–P240 |
| Gładź gipsowa i tynk | elektrokorund | otwarty, sucho | P100–P220 |
| Tworzywa sztuczne | węglik krzemu | otwarty / wodny | P180–P2500 |
Do lakieru stosuje się papier z węglikiem krzemu: P240–P400 do matowania przed kolejną powłoką, P800–P1200 na mokro do usuwania zacieków i wtrąceń, P1500–P2000 do przygotowania pod pastę polerską. Ziarno musi ciąć powłokę, nie podrywać jej płatami, dlatego elektrokorund na lakierze sprawdza się gorzej i szybciej się zalepia.
Największe ryzyko przy lakierze to przetarcie do podkładu na krawędziach i przetłoczeniach, gdzie powłoka jest najcieńsza. Pracuj klockiem, nie palcami — nacisk pojedynczego palca skupia się na powierzchni kilku milimetrów kwadratowych.
Przy szlifie międzywarstwowym pilnuj, żeby powłoka była całkowicie utwardzona. Świeży lakier zalepia arkusz niezależnie od nasypu i tworzy grudki, które rysują powierzchnię głębiej niż samo ziarno.
Laminat poliestrowy i żelkot szlifuje się papierem wodnym z węglikiem krzemu, w ciągu od P400 przy usuwaniu ubytków i zmatowień, przez P800 i P1200, do P2000 przed polerowaniem pastą. Praca na sucho jest tu przeciwwskazana: pył z laminatu jest szkodliwy dla dróg oddechowych, a tarcie podnosi temperaturę żywicy.
Przy renowacji poszycia jachtu decyduje głębokość utlenionej warstwy żelkotu. Jeśli matowienie schodzi po P800, nie ma powodu zaczynać od P400 — każdy zbędny stopień zgrubny zdejmuje warstwę żelkotu, której nie da się odtworzyć.
Materiały do obróbki laminatów, wraz z pastami i nośnikami polerskimi, znajdziesz w kategorii materiały i narzędzia ścierne.
Szpachlówkę poliestrową obrabia się papierem z elektrokorundem na nasypie otwartym: P80–P120 do nadania kształtu, P150–P180 do wyrównania, P240–P320 przed nałożeniem podkładu. Szlifowanie na mokro jest tu przeciwwskazane, bo szpachla chłonie wodę, która pozostaje w warstwie i odparowuje dopiero pod powłoką, unosząc ją pęcherzami. Cały ciąg prowadzi się więc na sucho.
Szpachlówka twardnieje z czasem, więc ta sama gradacja pracuje inaczej po 30 minutach i po dobie. Przy pełnym utwardzeniu pierwsze przejście często trzeba zacząć stopień niżej, niż wynikałoby z grubości naddatku. Szpachlówkę obrabia się więc możliwie wcześnie po utwardzeniu.
Cztery powierzchnie mają na tyle rozbudowane zasady doboru, że opisują je osobne artykuły: metal — z podziałem na stal czarną, nierdzewną i aluminium; drewno — z podziałem na gatunki i etapy prac; gładź gipsowa — z porównaniem papieru i siatki; tworzywa sztuczne — z zasadami pracy na mokro. Poniższe zajawki wskazują, czego szukać w każdym z nich.
Nie. Papier z elektrokorundem i nasypem zamkniętym poradzi sobie ze stalą i drewnem, ale zalepi się na aluminium i lakierze, a na stali nierdzewnej zostawi cząstki żelaza. Jeden arkusz uniwersalny sprawdza się wyłącznie przy pracach dorywczych na materiałach niewymagających.
Do stali przed powłoką malarską stosuje się P180–P240, które nadaje mikrochropowatość potrzebną do przyczepności, nie zostawiając rys widocznych pod lakierem. Powierzchnię trzeba odtłuścić po szlifowaniu — pył z ziarna i oleje z obróbki obniżają przyczepność bardziej niż zbyt gładkie podłoże.
Szkło obrabia się papierem z węglikiem krzemu na mokro, w gradacjach od P400 wzwyż, wyłącznie przy krawędziach i fazach. Do powierzchni płaskich stosuje się materiały diamentowe — węglik krzemu jest zbyt kruchy, by pracować na dużej płaszczyźnie bez zarysowań.
Nadaje się warunkowo: elektrokorund obrabia stal węglową, ale nasyp otwarty typowy dla papierów do drewna tnie stal wolniej niż nasyp zamknięty. Przy stali nierdzewnej papier do drewna odpada całkowicie — nie ma deklaracji o braku żelaza w materiale.
Powierzchnia wyznacza trzy parametry papieru ściernego: ziarno przez swoją twardość, nasyp przez podatność na zalepianie i tryb pracy przez wrażliwość na temperaturę. Gradacja jest czwarta w kolejności i zależy od etapu, nie od materiału.
Trzy przypadki, w których błąd kosztuje najwięcej, to lakier (przetarcie krawędzi), laminat (bezpowrotna utrata warstwy żelkotu) i szpachla (woda uwięziona pod powłoką). Materiały do wszystkich opisanych powierzchni znajdziesz w kategorii materiały i narzędzia ścierne.
